İklim değişikliği tarımı dönüştürüyor

İklim değişikliği Türkiye’de yalnızca artan sıcaklıklar ve kuraklıkla değil, tarımsal üretimdeki yapısal dönüşümle de kendini gösteriyor. Değişen iklim koşulları, hangi ürünün nerede ve ne ölçüde yetiştirileceğini yeniden belirlerken, tarım ürünlerinin coğrafi dağılımında dikkat çekici bir değişim yaşanıyor.

Son yıllarda özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde tropikal meyve üretiminin artması bu dönüşümün en somut göstergelerinden biri. Narenciye üretim alanları kuzeye doğru genişlerken zeytin ve incir gibi Akdeniz iklimiyle özdeşleşmiş ürünlerin Marmara’nın daha serin bölgelerinde de yetiştirilebildiği görülüyor.

Peki, iklim değişikliğiyle birlikte tarımda ne değişiyor? Hangi ürünler öne çıkıyor, hangileri risk altında? Bu soruların yanıtını Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Önder Çalmaşur’la konuştuk.

Buğdaydan ayçiçeğine tarım ürünleri etkileniyor

İklim değişikliğinin tarıma olan etkisi artık tartışmasız bir gerçek. Prof. Dr. Önder Çalmaşur, Türkiye için yapılan uzun vadeli projeksiyonlara dikkat çekerek sözlerine başlıyor:

“Türkiye için 2050’li ve 2080’li yıllar için mevcut meteorolojik veriler dikkate alınarak bir senaryo oluşturulmuş. Buğday, mısır, ayçiçeği gibi bitkiler üzerinde değerlendirme yapılmış… Buna göre buğdayın yüzde 7 ila yüzde 11 civarında 2080’e kadar azalacağını öngörülüyor. Mısırda yüzde 13 ila 19, ayçiçeğinde ise yüzde 7 ila 14 civarında bir azalış olacağı tahmin ediliyor.”

Prof. Dr. Çalmaşur’a göre son 25 yılda Akdeniz Havzası’nda yağışların yaklaşık yüzde 20 oranında azalması, kuraklığın artık kalıcı hale gelmeye başladığını gösteriyor. Bu durum özellikle Ege ve İç Anadolu’da daha belirgin hissediliyor. Tüm bunlar, o bölgelerde yetişen tarım ürünlerini de etkiliyor.

[Fotoğraf: AA]

Avokado artık semt pazarında

İklim değişikliğinin etkileri yalnızca bilimsel verilerle değil, günlük yaşamda da gözlemlenebiliyor. Prof. Dr. Çalmaşur, yıllar içinde yaşanan değişimi şu sözlerle anlatıyor:

“1991 yılında Antalya’da staj yaptığımda avokado meyvesi henüz denemeye alınmıştı. Birkaç tane ağaç vardı. Ancak şu anda avokado artık Türkiye’de üretiliyor. Her manavdan ya da pazardan bunları alıp tüketebiliyoruz.”

Sadece avokado değil mango, pepino, papaya ve çarkıfelek meyvesi gibi pek çok tropikal meyve artık Akdeniz’de rahatlıkla yetişiyor.

[Fotoğraf: AA]

Ürün coğrafyası değişiyor

İklim değişikliğiyle birlikte bitki ve hayvan türlerinin doğal yayılım sınırları da değişiyor. Prof. Dr. Çalmaşur, bu sürecin biyolojik yasalarla açıklanabileceğini belirtiyor:

“İklim değişikliğiyle beraber önceden oluşan bu sınırlar da değişiyor. Önceden kuzeye doğru yayılamayan bitki veya hayvan türleri, sıcaklık artışıyla beraber biraz daha kuzeye ya da yüksek rakımlı alanlara yayılmaya başlıyor.”

Bu nedenle fındık, kayısı, üzüm ve incir gibi ürünler artık daha yüksek rakımlı bölgelerde de yetiştirilebiliyor. Sıcaklık ihtiyacının karşılanması, bu ürünlerin yeni alanlara taşınmasını mümkün kılıyor.

[Fotoğraf: AA]

Soğuklama ihtiyacı karşılanamayan ürünler risk altında

Doğal olarak her ürün bu değişime uyum sağlayamıyor. Bazı bitkiler için belirli bir soğuklama süresi gerekiyor. Bu durum, bazı geleneksel ürünlerin belirli bölgelerde üretim dışı kalmasına yol açabiliyor. Prof. Dr. Çalmaşur, şu örneği veriyor:

“Manisa’da yetişen bir kiraz çeşidi şu anda o bölgede yeterli yetişme alanı bulamıyor ya da soğuklama ihtiyacını karşılamadığı için ilkbaharla beraber beklediğimiz ürünü veremiyor. Çünkü bitkilerin büyük çoğunluğunda 0 ila 7 santigrat derece civarında bir soğuklama ihtiyacı var. Kışın sıcaklık bu seviyeye düşmezse, bitki bu ihtiyacını karşılayamadığı için kendini yenileyemiyor ve o bölgede artık yaşayamıyor.”

[Fotoğraf: AA]

Tarım takvimi değişiyor mu?

Ekim ve dikim takvimleri de iklim değişikliğinden etkileniyor. Türkiye’nin batı ve güney bölgelerinde tarımsal faaliyetler daha erken başlarken, doğu bölgelerinde bu süreç halen daha geç gerçekleşiyor. Ancak bu denge de giderek bozuluyor.

Prof. Dr. Çalmaşur’a göre tropikal iklim kuşağı Akdeniz üzerinden Türkiye’ye doğru ilerlerken, Akdeniz’e özgü ürünler de Karadeniz ve Doğu Anadolu’ya doğru yayılıyor. Bu durum, tarımda ürün çeşitliliğini artırırken aynı zamanda alışılmış üretim düzenini de değiştiriyor.