Arkadaşını sürekli dışlamak, küçük düşürmek, tehdit etmek veya fiziksel şiddet uygulamak... Akran zorbalığı denildiğinde genellikle bu davranışlara maruz kalan çocuklar gündeme geliyor. Ancak üzerinde durulması gereken bir başka soru daha var: Çocuklar neden başkalarına zorbalık yapıyor?
Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzmanı Alper Alnak'a göre, bu sorunun yanıtını ararken çocuğun büyüdüğü aile ortamına da bakmak gerekiyor.
Alnak, farklı ülkelerde yürütülen araştırmaların zorbalık davranışı gösteren çocukların ailelerinde bazı ortak özelliklere işaret ettiğini belirtiyor. Bunlardan ilki şiddetin, sert disiplinin ve duygusal ilgisizliğin öne çıktığı aile ortamları.
Alnak, fiziksel şiddetin zorbalığı öngören önemli etkenlerden biri olduğunu vurguluyor:
“Evet, fiziksel şiddet onun en büyük yordancılarından, en büyük öngördüncülerinden birisi. Ama soğuk, mesafeli, çocuğa karşı eleştirel olan, çocuğun duygusal ihtiyaçlarına karşı yeterli bakım vermeyen veya çocuğuyla okulda neler yaptığına dair, okulda geçirdiği vakte dair bir ilginin, merakın olmadığı, bununla ilgili çocuğun sosyal normlara uyumuyla ilgili ailelerin pek de önlem vermedikleri aileler ve şiddetin bir sorun çözme mekanizması olarak kullanıldığı katı disiplinli aileler oluyor.”
Zorbalık davranışı yalnızca katı kuralların ve sert disiplinin bulunduğu ailelerde görülmüyor. Çocuğun her istediğinin yapıldığı, davranışlarına yeterli sınır konulmadığı ortamlar da risk oluşturabiliyor.
Alper Alnak, sınır koymanın çocuğun başkalarının ihtiyaçlarını ve toplumsal kuralları öğrenmesi açısından önemli olduğunu belirtiyor. Çocuğa yaşına uygun olmayan bir karar verme sorumluluğu yüklenmesinin, her istediğini yapabileceği düşüncesini güçlendirebildiğini anlatan Alnak, bunun empati becerilerinin gelişmesini de zorlaştırabileceğine dikkat çekiyor.
“Burada bu aileler genellikle çocuklarıyla ilgili sorunları aslında kabullenmekle ilgili de en çok zorluk yaşayan aileler. Yani bir sorun olduğunda bu sorunu fark etmeyen, bazen fark etmemek için çaba gösteren aileler de olabilir.”
Ailelerin çocuklarını korumak amacıyla kullandığı bazı ifadeler de çocukların anlaşmazlıklara verdiği tepkileri etkileyebiliyor. Bağırmak, uzaklaşmak, bir yetişkinden yardım istemek ve güvenliğini sağlamak için uygun tepkiler vermek, çocuklara kazandırılması gereken beceriler arasında. Alnak'a göre burada önemli olan, çocuğa kendini korumayı öğretirken saldırganlığı normalleştirmemek.
“Zorbalık yapan çocuk, örneğin bir zorbalık aslında bir meseleyi şiddetle çözme biçimi. Yani şiddetle içinden çıkamadığı bir olayı çözme biçimi.”
Peki aileler çocuklarının okulda başkalarına zorbalık yaptığını fark edebilir mi? Alper Alnak, ailelerin dikkat etmesi gereken işaretleri şöyle anlatıyor:
“Kesinlikle fark edebiliriz. Burada önemli olan şey şu. Zorbalık davranışında bir kez iki kez bulunmak, akran ortamı içerisinde çatışmalı bir arkadaş ilişkisi içerisinde olmak o çocuğun zorba olduğu anlamına gelmiyor aslında. Süreç içerisinde tekrarlayan bir şekilde olduğu zaman belli başlı bir takım okulda disiplin cezaları almaya başlıyor, evde kendisinin olmayan kalem silgi vesaire şeyler getiriyor, bir para buluyor veya üzerindeki yırtıklarla geliyor. Böyle bir çocukta aslında şüphelenmek çok kıymetli.”
Çocuğunun bir arkadaşına zorbalık yaptığını öğrenen ailelerin ilk tepkisi öfke olabiliyor. Ancak uzmanlara göre bağırmak, aşağılamak ya da çocuğu herkesin önünde utandırmak sorunu çözmek yerine derinleştirebiliyor.
“Kızarak, eleştirerek yaklaşmamak çok önemli. Utanç duygusu hissettirilmemesi çok kıymetli çocuklara. Çünkü utanç duygusuyla yapılan herhangi bir eylem aslında, yani zorla özür diletme, bu çocuğun aslında özgüvenini daha fazla zedeleyecek. Çoğu zaman aslında zorbalık uygulayan çocukların da bir takım özgüvenle ilgili güçlükleri oluyor ve bu pekiştiren bir şey oluyor.”